სადოქტორო ნაშრომის დასახელება:


იერუსალიმი და ათენი როგორც ინტერკულტურული ფილოსოფიის პარადიგმა

 

სადოქტორო ნაშრომის ხელმძღვანელები:

 

პროფ. თენგიზ ირემაძე

(გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი,

ფილოსოფიისა და სოციალურ მეცნიერებათა

კვლევითი ინსტიტუტი)

 

 

პროფ. ჰელმუტ შნაიდერი

(კასელის უნივერსიტეტი, გერმანია.

გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი,

ფილოსოფიისა და სოციალურ მეცნიერებათა

კვლევითი ინსტიტუტი)

 

 

 

 

 

 

სადოქტორო ნაშრომის (თემის) ანოტაცია:

 

XX საუკუნის დასაწყისიდან დასავლურ სამყაროში მძლავრად მოიკიდა ფეხი იმ ღირებულებათა გადახედვის ტენდენციამ, რომელსაც ეს უკანასკნელი ეფუძნებოდა. გასული საუკუნის, ისევე, როგორც ჩვენი დროის მრავალი თვალსაჩინო მოაზროვნე ამ ვითარებას „თანამედროვეობის კრიზისად“ ნათლავდა. საბოლოოდ ეს ტენდენციები ლიბერალურ და სეკულარულ მოძრაობებად იქცა, და დასავლური კულტურის ორ უმთავრეს საყრდენს ანტიკურ აზროვნებასა და ბიბლიურ რელიგიას დაუპირისპირდა. საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ დასავლური კულტურა დიდწილად სწორედ ბიბლიური რწმენის და ანტიკური ფილოსოფიის სვეტებს ემყარება; რომელთაგანაც ერთი იერუსალიმის სახელით აღინიშნება მეორე კი ათენის. უძველესი დროიდან მოყოლებული დღემდე აზროვნების ეს ორი კონცეპტი დასავლური კულტურის განვითარებას და მის სიცოცხლისუნარიანობას განაპირობებს. ამდენად, მათი რეაქტუალიზება და რეინტერპრეტაცია ზემოთქმულ „თანამედროვეობის კრიზისთან“ გასამკლავებლად მეტად საშური საქმეა.

 

 

იერუსალიმის და ათენის კვლევას, როგორც წესი, საკუთრივ ამ ორი ქალაქის ტრადიციაზე დაყრდნობით ახორციელებდნენ. იერუსალიმს, როგორც რწმენისა და რელიგიის ცენტრს და ათენს, როგორც ფილოსოფიისა და ცოდნის ნავთსაყუდელს, მათივე კულტურის ჭრილში განიხილავდნენ. ხშირ შემთხვევაში, ამგვარმა კვლევებმა, დანარჩენი სამყაროსათვის აზროვნების ამ ორი ხაზის სათანადოდ წარმოჩენა ვერ შესძლეს. ნაშრომის მიზანია, რომ იერუსალიმი და ათენი უწინარესყოვლისა ინტერკულტურულ ჭრილში იყოს განხილული და გააზრებული. ერთი მხრივ, ნაშრომი მიზნად ისახავს იერუსალიმისა და ათენის პარადიგმის ბერძნულ-რომაულ-ბიზანტიური ხაზის კვალდაკვალ განხილვას, მეორე მხრივ კი, ებრაელ და აღმოსავლელ მოაზროვნეებთან მისი რეცეფციის მიმოხილვას. ამასთან ნაშრომის კვლევითი არეალი მოიცავს თანამედროვე დასავლური ფილოსოფიური მეცნიერებისათვის დღემდე ნაკლებად ცნობილ სააზროვნო სივრცესაც, კერძოდ კი შუა საუკუნეების ქართულ აზროვნებას. ამ მხრივ კვლევა წარმართულია ეფრემ მცირეს (XI ს.), იოანე პეტრიწის (XII ს.), არსენ იყალთოელის (XII ს.), და ახალი დროის თვალსაჩინო ქართველი მოაზროვნის ანტონ ბაგრატიონის ფილოსოფიური და საღვთისმეტყველო ნააზრევის გარშემო.

 

„რა საერთო შეიძლება იყოს იერუსალიმსა და ათენს, ეკლესიასა და აკადემიას შორის?!“ ამ კითხვას ტერტულიანე (160-225) ჯერ კიდევ ადრექრისტიანულ ხანაში სვამდა. იმ დროისათვის ქრისტიანობა პირველ კავშირებს ამყარებდა ბერძნულ აზროვნებასთან, თავისმხრივ, კი ეს კითხვა წმინდა პავლეს სიტყვებს ემყარებოდა: „ფრთხილად არავინ გაცდუნოთ სიბრძნის მოყვარულობით და ფუჭი საცდურით“. ტერტულიანესაგან განსხვავებით ადრექრისტიანული ხანის სხვა მოღვაწეები ორიგენე (184/185-253/254), აუგუსტინე (254-330), და ა.შ. - ფიქრობდნენ, რომ გონებას (ათენს) და გამოცხადებას (იერუსალიმს) ჰარმონიული თანარსებობა შეეძლოთ. სხვანი კი თვით წმინდა პავლე და ბასილი (329/330-379), ტერტულიანეს მსგავსად მათ თანაარსებობას შეუძლებლად თვლიდნენ. მიიჩნევა, რომ ტერტულიანეს კითხვას ყველაზე უკეთ წმ. კლიმენტ ალექსანდრიელმა (150-215) უპასუხა; იგი ფილოსოფიას გონიერი ქმნილებების ყოფის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნევდა, და თვლიდა, რომ მას ვერც ქრისტიანები აარიდებდნენ თავს. საუკუნეთა მანძილზე ანტიკურ მეცნიერებებსა და ქრისტიანულ რელიგიას შორის ურთიერთობა კიდევ უფრო გაღრმავდა, და უმაღლეს მწვერვალს შუა საუკუნეების აზროვნებაში მიაღწია. ამ პროცესს დასავლეთში პირველი უნივერსიტეტების დაარსებამ და მათმა შემდგომმა მომრავლებამაც დიდად შეუწყო ხელი. იმავე დროში ღვთისმეტყველება მეცნიერებათა მეცნიერებად იქნა აღიარებული. შუა საუკუნეებში მოღვაწე ქრისტიანი მოაზროვნეები ანსელმი (1033-1109), აბელარდი (1079-1142) და თომა აქვინელი (1225-1274) გონებისა და ქრისტიანული რწმენის სინთეზს და გონების თვალით ღმერთის შეცნობას ცდილობდნენ, რათა მისდამი რწმენა და სიყვარული გაეძლიერებინათ. შუა საუკუნეებში ერთობ გავრცელებული იყო მოსაზრება, რომ ქრისტიანულ რწმენასა და ძველ ბერძნულ კოსმოლოგიას ჰარმონიული თანაარსებობა შეეძლოთ. მსგავსი მოსაზრება შუა საუკუნეების საქართველოშიც გვხვდება. იმ დროის ქართველი მოაზროვნეები (ეფრემ მცირე, იოანე პეტრიწი, არსენ იყალთოელი) მჭიდრო კავშირში იყვნენ ბიზანტიაში არსებულ ინტელექტუალურ მოძრაობებთან; მათ მძლავრ ფილოსოფიურ და საღვთისმეტყველო ტრადიციებს ჩაუყარეს საფუძველი. მეტიც, იოანე პეტრიწის თაოსნობით გელათის აკადემიაში ქრისტიანულ ღვთისმეტყველებასთან ერთად წარმართ ფილოსოფოსთა თხზულებებს ასწავლიდნენ.

 

საქართველოსაგან განსხვავებით ებრაულ და ბერძნულ სააზროვნო სივრცეში იერუსალიმსა და ათენს შორის დაუსრულებელი დავა ძირითადად ძველ აღთქმასთან ქრისტიანობის მიმართებას შეეხებოდა, უფრო ზოგადად კი ამ უკანასკნელის იუდაიზმთან მიმართებას.  აღსანიშნავია, რომ მაშინ, როდესაც შუა საუკუნეების სწავლულები იერუსალიმისა და ათენის, ე.ი. ქრისტიანობისა და ანტიკური ფილოსოფიის შერიგების შესაძლებლობას ხედავდნენ, პროტესტანტული მსოფლმხედველობა მათ განშორებას უფრო ესწრაფვოდა, იმ მიზეზით, რომ ჭეშმარიტ და უტყუარ საფუძვლებს დაბრუნებოდნენ, ამგვარ საწყისებად კი მათ ქრისტიანული რწმენა მიაჩნდათ.  თანამდროვე მეცნიერებაში ნაკლებად არის შესწავლილი ის, თუ რა ფილოსოფიურ და თეოლოგიურ კონტექსტებს ატარებდა იერუსალიმსა და ათენს შორის არსებული დავა შუა საუკუნეების ებრაელ მოზროვნეებში. ამ მხრივ ნიშანდობლივია იეჰუდა ჰალევის (1075-1141) მოსაზრება, რომელიც მიიჩნევდა, რომ აბრაამის ღმერთსა და ფილოსოფოსთა ღმერთს საერთო არაფერი ჰქონდათ, მაშინ როდესაც მის საპირისპიროდ მოსე მაიმონიდე (1135-1204) ბერძნული ფილოსოფიისა და ბიბლიის შესატყვისობის ჩვენებას ცდილობდა. ქრისტიანული, ისევე როგორც ებრაული ტრადიციისათვის უმთავრეს საკითხად ღმერთის ეპისტემოლოგიური სტატუსი რჩებოდა.

 

ტერტულიანეს კითხვას აქტუალობა მოგვიანებითაც არ დაუკარგავს. ამ კითხვამ ახლებური შეფერილობა უილიამ ოკამის (1287-1347) ნომინალიზმის სახით მიიღო, რომელიც ადამიანის გონების ძალებთან მიმართებაში სქოლასტიკურ ხედვას არ იზიარებდა, იგი სრულად უარყოფდა მოსაზრებას გონების მეშვეობით ღმერთის შემეცნების შესახებ და ამ მხრივ უპირატესობას რწმენას ანიჭებდა.

 

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ებრაული წარმოშობის გერმანელმა მოაზროვნემ ჰერმან კოჰენმა (1842-1918) კიდევ ერთხელ სცადა „იერუსალიმისა და ათენის“ რეაქტუალიზება; ეს უკანასკნელი მან სრულიად განსხვავებულ შუქზე განიხილა. კოჰენი მიიჩნევდა, რომ დასავლური კულტურა ორი უმნიშვნელოვანესი წყაროდან იღებს სათავეს: პირველი, პლატონი და მისი ფილოსოფიაა, ხოლო მეორე კი, წინასწარმეტყველები და ბიბლია. ამასთან, მისი აზრით იერუსალიმისა და ათენის  თაობაზე ჭეშმარიტების დადგენა მხოლოდ დაწვრილებითი მეცნიერული ანალიზის გზით არის შესაძლებელი, ყოველგვარი ემოციური მიკერძოების გარეშე. იგი თვლიდა, რომ პლატონმა ეთიკაში პირველმა შეიტანა სამეცნიერო-რაციონალური სტანდარტები. თუმცა, იმავდროულად კოჰენი პლატონის ფილოსოფიის ნაკლოვანებად ადამიანთა თანასწორობის მიმართ მის დამოკიდებულებას მიიჩნევდა; ხოლო წინასწარმეტყველთა ღირსებად კი სწორედ ის მიაჩნდა, რომ ისინი ადამიანებს თანასწორობის პრინციპებზე დაყრდნობით განიხილავდნენ. ამ საკითხთან მიმართებაში კოჰენის იდეებმა, მოგვიანებით, ასახვა ჰპოვა ებრაული წარმოშობის ამერიკელი მოაზროვნის ლეო შტრაუსის (1899-1973) მსოფლხედვაზე. თავის ნაშრომში „იერუსალიმი და ათენი: შესავალი განაზრებანი“ შტრაუსი მიიჩნევს, რომ იერუსალიმსა და ათენს შორის „ფუნდამენტური დაპირისპირება“ და „რადიკალური უთანხმოება“ არსებობს. ეს დაპირისპირება ადამიანს იმთავითვე აიძულებს მათ შორის არჩევანი გააკეთოს. შტრაუსი იერსალიმის და ათენის „შერიგების“ ან ჰარმონიზაციის აუცილებლობას ვერ ხედავს და თვლის, რომ მათი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი არსებობა დასავლურ კულტურას მეტ სარგებელს მოუტანს.

გაზიარება
დაბეჭდვა
© გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი   |   ვებ-საიტის შექმნის თარიღი: 2011.05.05   |   განახლებულია: 2016.09.23
თბილისი, ჯანო ბაგრატიონის 6, დავით აღმაშენებლის ხეივანი მე-13 ბათუმი, დავით აღმაშენებლის ქ. 13   |   ტელ:(+995 32) 2384406; (+995 32) 2382706   |   ფაქსი: (+995 32) 2384406   |   ელ-ფოსტა: info@gruni.edu.ge
11029309

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Created By